Dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi Türkiye’de de D vitamini eksikliği yaygın bir sorundur. İşte bu durumun farkında olmadığımız nedenleri.
Güneş vitamini olarak bilinen D vitamini, yalnızca kemik sağlığı için değil, aynı zamanda bağışıklık sistemi, kas fonksiyonları ve birçok metabolik süreç için de hayati önem taşır. Bu nedenle D vitamini eksikliği ciddiye alınmalı ve nedenleri araştırılmalıdır. Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. İdris Kuzu, vücuttaki D vitamini seviyesinin basit bir kan testi ile tespit edilebileceğini belirtmektedir.
D vitamini, yağda çözünen ve vücudumuzda hormon benzeri görevler üstlenen önemli bir vitamindir. En önemli kaynağı güneş ışınlarıdır. Güneşten gelen UVB ışınları ciltle temas ettiğinde D vitamini sentezlenir. Bunun yanı sıra, bazı besinlerden ve gerektiğinde doktor tavsiyesiyle takviye preparatlardan da alınabilir. Vücutta aktif hale geldikten sonra kalsiyum ve fosfor dengesini düzenler, kemik ve diş sağlığını korur, kasların sağlıklı çalışmasını destekler ve bağışıklık sisteminin düzenlenmesine katkı sağlar.
D vitamini eksikliği, sadece kemikleri ilgilendiren bir sorun değildir. Özellikle çocuklarda raşitizme, erişkinlerde ise osteoporoz (kemik erimesi), osteomalazi (kemiklerde yumuşama) ve kırık riskinin artmasına neden olabilir. Ayrıca, kas güçsüzlüğü, sık düşme, kronik yorgunluk, halsizlik ve yaygın kas-eklem ağrıları da D vitamini eksikliğinin önemli belirtileri arasındadır. Son yıllarda yapılan araştırmalar, D vitamininin bağışıklık sistemi üzerindeki etkilerini de ortaya koymaktadır.
D vitamini, bağışıklık hücrelerinin sağlıklı çalışmasına destek olur. Dengeli beslenme, düzenli fiziksel aktivite ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarıyla birlikte ele alınmalıdır. Bilim dünyasında D vitamini üzerine yapılan çalışmalar hız kesmeden devam ediyor. Güncel veriler, D vitamini eksikliğinin giderilmesinin kemik sağlığı ve kas fonksiyonları açısından önemli yararlar sağladığını göstermektedir. Özellikle yaşlı bireylerde yeterli D vitamini düzeyleri, düşme ve kırık riskini azaltmaya yardımcı olmaktadır. Ancak kalp-damar hastalıkları, kanser, diyabet veya enfeksiyonlardan korunmak amacıyla yüksek doz D vitamini kullanımını destekleyen yeterli bilimsel kanıt bulunmamaktadır. Bu nedenle gereksiz yüksek doz kullanımından kaçınılması önemlidir.
D vitamini önemli bir vitamindir, ancak mucize değildir. Eksikliği mutlaka tedavi edilmeli, ancak gereksiz ve bilinçsiz kullanım yerine kişiye özel değerlendirme yapılmalıdır. Düzenli takip, doğru beslenme, uygun güneşlenme ve hekim önerisiyle kullanılan takviyeler, sağlıklı D vitamini seviyelerine ulaşmanın en güvenli yoludur.
Toplumda en sık sorulan sorulardan biri de budur. Pek çok kişi, düzenli güneşlendiği ve takviye kullandığı halde D vitamini seviyelerinin yükselmediğini ifade etmektedir. Bunun nedenleri ise şu şekilde sıralanabilir:
- Günün büyük bölümünü kapalı alanda geçirmek
- Yüksek koruma faktörlü güneş kremleri kullanmak
- Koyu ten rengine sahip olmak (Cilde rengini veren melanin pigmenti, UV ışınlarını emerek sentezi azaltır)
- Fazla kilo ve obezite, D vitamininin yağ dokusunda tutulmasına neden olduğu için kandaki seviyesinin düşük kalmasına yol açabilir
- Bağırsaklarda emilim bozukluğu yapan çölyak hastalığı, Crohn hastalığı ve bazı mide-bağırsak ameliyatları da D vitamini emilimini azaltabilir
- Karaciğer (özellikle karaciğer yağlanması) ve böbrek hastalıkları, D vitamininin aktif hale dönüşmesini engelleyebilir
- İleri yaşta emilim ve sentez azalması nedeniyle D vitamini seviyesini yükseltmek daha zor hale gelir. Çünkü yaşla birlikte cildin güneşten D vitamini üretme kapasitesi ve bağırsakların vitamini emme yeteneği azalır
- Epilepsi ilaçları, bazı kortizon tedavileri ve diğer ilaçlar D vitamini metabolizmasını etkileyebilir
- Takviyenin düzensiz kullanılması, uygun dozda alınmaması veya yağ içeren bir öğünle birlikte tüketilmemesi tedavinin etkinliğini azaltabilir
- Magnezyum eksikliği de bir diğer nedendir, çünkü vücutta D vitamininin aktif hale gelmesi için magnezyum gereklidir. Bu mineral kabak çekirdeği, badem, ıspanak, mercimek, nohut, muz ve avokado gibi besinlerde bolca bulunur.
Dolayısıyla D vitamini eksikliğinde sık güneşe çıkmak ya da yalnızca ilaç dozunu artırmak yerine altta yatan nedenin araştırılması gerekmektedir. Kan tahlilinde D vitamini düşük saptandığında ilk yapılması gereken, eksikliğin derecesini ve nedenini belirlemektir. Her hastaya aynı doz tedavi uygulanmaz. Yaş, kilo, kronik hastalıklar, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden sağlık sorunları dikkate alınarak uygun tedavi planı oluşturulmalıdır. Bazı kişilerde günlük düşük dozlar yeterli olurken, ileri eksikliklerde hekim kontrolünde yükleme tedavileri uygulanabilir.
Tedavi süresince gereksiz ve kontrolsüz yüksek doz vitamin kullanımından kaçınılmalıdır. Çünkü D vitamini fazlalığı, böbrek taşı, kalsiyum yüksekliği ve böbrek hasarı gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.
- D vitamini seviyesini artırmanın en doğal yolu kontrollü güneşlenmedir. Özellikle ilkbahar ve yaz aylarında, güneş ışınlarının uygun olduğu saatlerde yüz, kol ve bacakların belirli sürelerle güneş görmesi D vitamini sentezini destekler.
- Dengeli beslenme de önemlidir; ancak besinlerle alınan D vitamini tek başına eksikliği gidermeye çoğu zaman yetmez. Bu nedenle beslenme, güneş ışığı ve gerektiğinde takviye birlikte değerlendirilmelidir.
- Ayrıca, doktor önerisiyle uygun dozda D vitamini takviyesi de kullanılabilir.
D vitamini açısından en zengin besinlerin başında yağlı deniz balıkları gelir. Somon, uskumru, sardalya ve ton balığı önemli kaynaklardır. Yumurta sarısı, karaciğer, tam yağlı süt ve süt ürünleri ile D vitamini açısından zenginleştirilmiş sütler ve kahvaltılık gevrekler de katkı sağlayabilir. Mantarın bazı türleri de D vitamini içerebilir. Ancak besinlerden alınan miktar çoğu zaman günlük ihtiyacın tamamını karşılamaz. Bu nedenle sofrada bu besinlere yer verilmesi önemli olmakla birlikte, güneş ışığı ve gerektiğinde doktor kontrolünde takviye tedavisi de ihmal edilmemelidir.
