- Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), 3 Ekim 2026 itibarıyla kuruluş yıl dönümünü kutluyor. Bu süre zarfında, ülkenin para politikalarının belirlenmesinde ve ekonomik istikrarın sağlanmasında önemli bir rol üstlenen banka, tarihsel süreçte çeşitli aşamalardan geçerek günümüze ulaşmıştır.
Birinci Dünya Savaşı sonrasında, ülkelerin kendi para politikalarını bağımsız olarak belirleme eğilimi ve Kurtuluş Savaşı ile kazanılan siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla pekiştirilmesi amacıyla merkez bankası kurulması yönündeki çalışmalar hız kazanmıştır. Bu konunun ilk kez ele alındığı 1923 İzmir İktisat Kongresi'nde, özellikle "milli devlet bankası" kurulması fikri üzerinde durulmuştur.
1927 yılında dönemin Maliye Bakanı Abdülhalik Renda'nın merkez bankası kurulması hakkında sunduğu kanun taslağı kabul edilmiştir. Merkez Bankası'nın kuruluş aşamasında, diğer ülkelerin merkez bankalarından da görüş alınmıştır. 1928'de dönemin Hollanda Merkez Bankası Başkanı Dr. Gerard Vissering, bu kapsamda Türkiye'ye davet edilmiştir. Dr. Vissering, İstanbul'daki çalışmalarını tamamlayarak "Türkiye'de Nakit İstikrarı ve Bir Merkezi İhraç Bankası Tesisi" adlı raporu hazırlamıştır. Raporda, hükümete bağlı olmayan, bağımsız bir merkez bankasının gerekliliğine dikkat çekilmiştir.
Bir yıl sonra Türkiye'ye davet edilen İtalyan uzman Kont Volpi de Türk lirasının istikrarının sağlanması için bir merkez bankası kurulmasının şart olduğunu belirtmiştir. Söz konusu gelişmelerin ardından hükümet, merkez bankası kurulmasına ilişkin gerekli yasal çerçevenin hazırlanması için harekete geçmiştir. Lozan Üniversitesinden Prof. Leon Morf'un katkılarıyla Merkez Bankası yasa tasarısı hazırlanmıştır. Tasarı, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından 11 Haziran 1930'da kabul edilmiş ve 1715 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu adıyla 30 Haziran 1930'da Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.
- Farklı kurum ve kuruluşlar tarafından yürütülen işlevlerin tek elde toplanmasının ardından 3 Ekim 1931'de faaliyetlerine başlayan Merkez Bankası, yıl dönümünü kutlamaktadır. İkinci Dünya Savaşı'nın olumsuz etkilerinin hissedildiği 1940'lı yıllarda, bütün dünyada olduğu gibi Türkiye'de de Merkez Bankası, kamu kesiminin finansman açığını kapatmaya yönelik uygulamalarda bulunmuştur. 1950'li yıllarda büyüme ve hızlı kalkınmanın finansmanı, Merkez Bankası kaynaklarından sağlanmıştır. Hazineye kısa vadeli avans imkânı verilerek banka kaynakları kamunun kullanımına açılmıştır. Bu dönemde, Merkez Bankası için bir diğer önemli gelişme de 1955'te banknot matbaasının kurulması ve 1958'den itibaren banknotların ülkede basılmaya başlanması olmuştur.
Planlı ekonomiye geçişin yaşandığı 1960'lı yıllarda Merkez Bankası, ekonomik koşullara ve sanayinin gelişimine paralel olarak genişlemeci para politikaları izleyerek kamuya kaynak sağlamaya devam etmiştir. Bu dönemde ayrıca, kambiyo kontrolüne ilişkin uygulamaların büyük çoğunluğu da Merkez Bankası'na devredilmiştir. Dünya genelinde İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ortaya çıkan değişikliklere uyum sağlamak ve Merkez Bankası'nın etkinliğini artırmak amacıyla 14 Ocak 1970'te 1211 sayılı TCMB Kanunu kabul edilmiştir. Böylelikle tarihinde yeni bir döneme başlayan Merkez Bankası, kısmen de olsa dönemin ekonomi ve merkez bankacılığı alanındaki yeniliklerini yansıtan bir yapıya kavuşmuştur.
- Kuruluşundan bu yana 27 kişi Merkez Bankası Başkanı olarak görev yapmıştır. İlk başkan olan Selahattin Çam, 1931-1938 yılları arasında bu görevi yürütmüştür. Ardından gelen başkanlar sırasıyla Kemal Zaim Sunel (1938-1949), Mehmet Sadi Bekter (1949-1950), Osman Nuri Göver (1951-1953), Mustafa Nail Gidel (1953-1960), Memduh Aytür (1960), İbrahim Münir Mostar (1960-1962), Ziyaettin Kayla (1963-1966), Naim Talu (1967-1971), Memduh Güpgüpoğlu (1972-1975), Cafer Tayyar Sadıklar (1976-1978), Hakkı Aydınoğlu (1979-1981), Osman Şıklar (1981-1984), Yavuz Canevi (1984-1986), Rüşdü Saracoğlu (1987-1993), Dr. Bülent Gültekin (1993-1994), Yaman Törüner (1994-1995), Gazi Erçel (1996-2001), Süreyya Serdengeçti (2001-2006), Durmuş Yılmaz (2006-2011), Doç. Dr. Erdem Başçı (2011-2016), Murat Çetinkaya (2016-2019), Murat Uysal (2019-2020), Naci Ağbal (Kasım 2020-Mart 2021), Prof. Dr. Şahap Kavcıoğlu (Mart 2021-Haziran 2023), Dr. Hafize Gaye Erkan (Haziran 2023-Şubat ve Dr. Yaşar Fatih Karahan (Şubat 2024-devam ediyor) olmuştur.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, 95 yıllık geçmişiyle Cumhuriyet'in en köklü kurumlarından biri olarak, nitelikli insan kaynağı, köklü kurum kültürü ve güçlü teknik kapasitesiyle fiyat istikrarının sağlanması ve sürdürülmesi için çalışmalarına devam etmektedir.
