Anadolu'da Milli Mücadele'nin başlatılmasında önemli bir yere sahip olan Sivas Kongresi, Mustafa Kemal Paşa'nın 22 Haziran 1919'da yaptığı "Amasya Tamimi" ile şekillendi.
- Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşları tarafından 4 Eylül 1919'da gerçekleştirilen Sivas Kongresi, "manda ve himaye" fikrinin reddedilerek ulusal bağımsızlık düşüncesinin benimsendiği bir toplantıydı. Bu kongrede, ulusal kurtuluş mücadelesine ışık tutacak kararlar alındı. yıl dönümünde Sivas, tarihi kongrenin anısına coşkulu günlere ev sahipliği yapıyor.
Mustafa Kemal Atatürk, 19 Mayıs 1919'da Samsun'da başlattığı ulusal kurtuluş mücadelesini, Amasya'dan sonra 27 Haziran 1919'da "güvenilir kent" olarak gördüğü Sivas'a gelerek sürdürdü. Sivas'taki toplantıda ülkenin durumu görüşülerek, en kısa zamanda milli bir kongre yapılmasına karar verildi.
Erzurum Kongresi'ne katılmak üzere Amasya'dan ayrılan Mustafa Kemal Paşa, 27 Haziran 1919'da Sivas'a geldi ve burada halk tarafından coşkuyla karşılandı. Daha sonra Erzurum'a giden Atatürk, Erzurum Kongresi'nin ardından 2 Eylül 1919'da yeniden Sivas'a döndü ve 18 Aralık 1919'a kadar burada kaldı.
Mustafa Kemal Paşa ve beraberindeki heyet tarafından 4 Eylül 1919 Perşembe günü saat 14.00'te, bugünkü Atatürk ve Kongre Müzesi binasında Sivas Kongresi yapıldı. Kayıtlara göre resmi çalışmaları 7 gün süren kongrede, Mustafa Kemal Atatürk başkanlığında ulusun kurtuluşu için çeşitli gündem maddeleri görüşüldü. Sivas'ta 8-9 Eylül 1919'da "manda" tartışmaları yaşanırken, kongre 11 Eylül 1919'da sonuç bildirgesinin yayımlanmasıyla sona erdi.
Mustafa Kemal Paşa ve Heyeti Temsiliye, 12 Eylül 1919'da halkın da katılımıyla gerçekleştirilen toplantıda kongrede alınan kararları açıkladı. "Manda ve himaye kabul olunamaz" gibi çok önemli kararların alındığı kongrede ilginç bir olay yaşandı. Yurdun çeşitli yörelerinden delegelerin katılımıyla düzenlenen kongrede, askeri tıbbiye öğrencisi "Hikmet", öğrenci arkadaşlarının temsilcisi olarak aralarında topladıkları parayla kente gelmişti.
Heyecanlı manda tartışmalarının yaşandığı 8 Eylül akşamı, Mustafa Kemal Paşa'nın odasında yapılan toplantıda askeri tıp öğrencisi Hikmet, şu sözleri dile getirdi: "Paşam, delegesi bulunduğum tıbbiyeliler, beni buraya istiklal davamızı başarmak yolundaki mesaiye katılmak üzere gönderdiler. Mandayı kabul edemem. Eğer kabul edecek olanlar varsa, bunlar her kim olursa olsun, şiddetle ret ve takbih ederiz. Farzımuhal, manda fikrini siz kabul ederseniz sizi de reddeder, Mustafa Kemal'i vatan kurtarıcısı değil, vatan batırıcısı olarak adlandırır ve tel'in ederiz."
Bu sözler karşısında duygulanan Mustafa Kemal Paşa, "Arkadaşlar gençliğe bakın, Türk milli bünyesindeki asil kanın ifadesine dikkat edin." dedikten sonra Hikmet Bey'e dönerek, "Evlat, müsterih ol. Gençlikle iftihar ediyorum ve gençliğe güveniyorum. Biz, ekalliyette (azınlıkta) kalsak dahi mandayı kabul etmeyeceğiz. Parolamız tektir ve değişmez, ya istiklal ya ölüm." ifadelerini kullandı.
O dönemde Sivaslı kadınlar, Trabzon ve Erzurum'dan gelen çoğunluğu kadın ve çocuklardan oluşan göçmenlerle yakından ilgilendi. Mustafa Kemal Paşa'nın Türk kadınlarının da Milli Mücadele'ye örgütlü olarak katılması gerektiğini ifade etmesi üzerine Sivaslı kadınlar dernek kurmak için çalışmalara başladı. Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti adı verilen dernek, 9 Aralık 1919'da kuruldu.
Atatürk başkanlığında 4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında gerçekleştirilen Sivas Kongresi, Mustafa Kemal Paşa'nın gençlik yıllarından beri düşündüğü ve seslendirdiği, Samsun'a çıktığı andan itibaren resmi yazışmalarında en önemli mesele olarak yer verdiği "milli egemenlik" ve "milli irade" kavramlarının devlet hayatına yansıtılmasına zemin hazırladı.
Halkın bütününü kapsayan ilk örgütsel faaliyet Sivas'ta gerçekleştirildi ve Sivas Kongresi, şekli ve içeriği itibarıyla adeta milli bir meclis işlevi gördü. Kongrede yeni seçilen üyelerin katılımıyla yurdun tamamını kapsayan Heyeti Temsiliye, ülkenin kaderinde birinci derecede söz sahibi bir kurul haline geldi ve ulusal hareketin meşru organları biçimlendirildi.
- Sivas Kongresi, devletin önündeki engelleri ortadan kaldırarak halkı bir bütün halinde, çizdiği program doğrultusunda harekete geçirmeyi sağladı. Bu hareket, 9 Eylül 1922'de büyük bir zafere kapı açtı ve 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilanıyla taçlandı. Milli Mücadele'nin mihenk taşı Sivas Kongresi'nin yılı kutlanıyor. 4 Eylül 1919’da toplanan Sivas Kongresi’nde manda ve himaye reddedildi, Cumhuriyet'in temeli atıldı.
