Dünyanın en büyük füzyon araştırma projelerinden ITER’de ilk araştırma operasyonunun 2034’te başlaması planlanıyor. Yeni takvim, 2016’da belirlenen plana göre önemli bir gecikmeye işaret ediyor. Proje yönetiminin 2024’te sunduğu güncellenmiş çalışma planında, tam manyetik enerjiye ulaşılması 2036’ya, döteryum-trityum deneylerinin başlaması ise 2039’a kondu.
Fransa’nın güneyindeki Cadarache sahasında yürütülen proje, Avrupa Birliği, ABD, Çin, Rusya, Japonya, Hindistan ve Güney Kore’nin ortaklığıyla ilerliyor. ITER’in amacı, Güneş’teki enerji üretim sürecini oluşturan füzyonu deneysel ölçekte incelemek. Tesis, elektrik üretmek üzere tasarlanmış bir santral değil; füzyon enerjisinin bilimsel ve teknik koşullarını araştıracak.
Takvim değişikliğinin nedenleri arasında teknik sorunlar, pandemi sonrası tedarik aksamaları ve bileşen onarımları bulunuyor. ITER’in açıklamasına göre 2021’de, henüz kurulmamış üç termal kalkan panelinin soğutma borularında küçük çatlaklar tespit edildi. Sorunun yaygın olabileceği değerlendirilince toplam 23 kilometrelik boru ağının sökülüp değiştirilmesine karar verildi.
Projede vakum kabının bazı sektörlerinde de kusurlar belirlendi ve onarım çalışmaları gerekti. Bu tür parçaların tasarım ve üretim süreçlerinin ilk kez bu ölçekte yürütülmesi, teknik güçlükleri artırdı. Yeni plan, montaj ve devreye alma aşamalarına daha fazla zaman ayırarak tesisin daha tamamlanmış bir sistemle araştırmaya başlamasını hedefliyor.
ITER Genel Direktörü Pietro Barabaschi’nin 2024’te açıkladığı plana göre, yeni takvimle ilk araştırma aşamasında hidrojen ve döteryum-döteryum plazmaları kullanılacak. Tesisin tam manyetik enerji ve plazma akımında çalışması için 2036 hedeflenirken, döteryum-trityum operasyonları 2039’da başlayacak. Bu aşamalı yaklaşım, teknik hazırlıkların ve güvenlik izinlerinin araştırma süreciyle birlikte ilerlemesini amaçlıyor.
Güncellenmiş planın ITER Organizasyonu açısından yaklaşık 5 milyar avro ek maliyet getireceği açıklandı. Avrupa Komisyonunun değerlendirmesine göre bu maliyet tahmini, proje üyelerince inceleniyor; dolayısıyla tutar kesinleşmiş nihai bütçe olarak sunulmuyor. Gecikmeler ve artan maliyet, füzyon araştırmalarının büyük ölçekli uluslararası projelerde karşılaştığı üretim, tedarik ve güvenlik zorluklarını da görünür kılıyor.
ITER’in sonuçları, gelecekte füzyon santrallerinin geliştirilmesi için gerekli bilgi ve deneyimi sağlamayı amaçlıyor. Ancak proje doğrudan ticari elektrik üretimini göstermeyecek; elde edilecek verilerin sonraki araştırma ve mühendislik çalışmalarına katkı sunması bekleniyor.
